عادت پیش از بازی شطرنج؛ فرق آمادگی با خرافه چیست؟
اگر با یک پیراهن برنده شوید، طبیعی است که دفعهٔ بعد هم دلتان بخواهد همان را بپوشید. اما برد به‌تنهایی نشان نمی‌دهد پیراهن در نتیجه نقشی داشته است. در شطرنج، تفاوت مهمی میان «عادت آشنا» و «دلیل یک تصمیم خوب» وجود دارد. می‌توان از نظم پیش از بازی کمک گرفت، بی‌آنکه آمادگی را به حضور یک شیء یا تکرار یک اتفاق وابسته کرد.
تصویر جلد: الکساندر آلخین و گربه‌اش کنار صفحهٔ شطرنج؛ منبع: ChessBase.
وقتی یک برد به یک عادت گره می‌خورد
ChessBase در مطلبی به قلم ChessBase India، از عادت‌های خرافی چند شطرنج‌باز نوشته است. یکی از مثال‌ها یان‌کریشتوف دوداست که از تکرار لباس و غذا پس از یک روز موفق گفته بود. این روایت تجربهٔ شخصی اوست؛ از آن نمی‌توان نتیجه گرفت تکرار آن لباس یا غذا برای دیگر بازیکنان هم مفید است.
به جای پرسیدن «این لباس برایم شانس می‌آورد؟» سؤال قابل‌استفاده‌تری داریم: «این عادت دقیقاً چه کاری را آسان می‌کند؟» لباس راحت می‌تواند انتخاب مناسبی باشد چون هنگام نشستن آزارمان نمی‌دهد. دلیل انتخاب روشن است و اگر آن لباس در دسترس نباشد، می‌توان گزینهٔ راحت دیگری پیدا کرد. وابستگی به یک لباس خاص، بدون چنین دلیل روشنی، چیزی به محاسبهٔ ما روی صفحه اضافه نمی‌کند.
برنامه‌ای کوتاه که قابل جایگزینی باشد
پیش از یک بازی حضوری، زمان و محل شروع، وسایل مورد نیاز و مقررات اعلام‌شدهٔ برگزارکننده را بررسی کنید. برای بازی آنلاین هم پیش از شروع، نوع زمان بازی و آماده‌بودن اتصال و ابزار را کنترل کنید. هدف این است که مشکل ساده‌ای را زودتر ببینید؛ هیچ بررسی کوتاهی تضمین نمی‌کند که اختلالی رخ ندهد.
سپس فقط یک هدف رفتاری برای خودتان انتخاب کنید. «امروز حتماً می‌برم» کاملاً در اختیار شما نیست. «پیش از حرکت، تهدید ناشی از آخرین حرکت حریف را بررسی می‌کنم» روشن‌تر است و بعد از بازی می‌توانید ببینید آن را انجام داده‌اید یا نه. چند هدف هم‌زمان ممکن است در شلوغی بازی فراموش شوند؛ برای شروع، همان یک مورد را دنبال کنید.
برای بخش‌های برنامه یک جایگزین هم داشته باشید. اگر خودکار همیشگی همراهتان نیست، خودکار مناسب دیگری بردارید. اگر محل گرم‌کردن شلوغ است، مرور کوتاهتان را در جای دیگری انجام دهید. برنامه‌ای که با تغییر کوچک از هم می‌پاشد، به بازیکن وابستگی تازه‌ای تحمیل می‌کند.
یک داستان جالب، جای تحلیل بازی را نمی‌گیرد
در همان مطلب، روایت‌هایی دربارهٔ آلخین و گربه‌اش نیز آمده است. این داستان‌ها بخشی از جذابیت تاریخ شطرنج‌اند، اما علت برد و باخت یک بازی را باید در خود بازی بررسی کرد. برای پیدا کردن دلیل یک اشتباه، حرکت‌های قبل از آن، زمان مصرف‌شده و گزینه‌هایی که بازیکن دیده یا ندیده است، اطلاعات کاربردی‌تری به ما می‌دهند.
فرض کنید یک حرکت عجولانه انجام داده‌اید و مهره‌ای از دست رفته است. نسبت‌دادن اشتباه به نبودن وسیلهٔ خوش‌یمن، تمرین بعدی را مشخص نمی‌کند. اما اگر بفهمید پاسخ اجباری حریف را بررسی نکرده‌اید، یک کار روشن دارید: چند موقعیت را حل کنید و پیش از انتخاب حرکت، پاسخ‌های جدی حریف را روی کاغذ بنویسید. این توضیح هنوز باید با خود موقعیت سازگار باشد؛ نباید هر باختی را خودکار به عجله نسبت داد.
تمرین: کدام کار را می‌توان ارزیابی کرد؟
این سه جمله را بخوانید و برای هرکدام مشخص کنید آیا یک اقدام عملی پیشنهاد می‌کند یا فقط نتیجه را به اتفاقی نامرتبط نسبت می‌دهد:
۱. «با این خودکار باختم؛ پس خودکارم بدشانس است.»
۲. «قبل از حرکت آخر، تهدید حریف را ندیدم؛ موقعیت را دوباره می‌چینم و گزینه‌ها را بررسی می‌کنم.»
۳. «خودکار همیشگی‌ام جا مانده است؛ یک خودکار سالم جایگزین می‌کنم و آمادهٔ بازی می‌شوم.»
پاسخ: جملهٔ اول از هم‌زمانی دو اتفاق، رابطهٔ علت و معلولی ساخته و راهی برای بهترشدن تصمیم بعدی نمی‌دهد. جملهٔ دوم یک فرض دربارهٔ اشتباه دارد که می‌توان با بازبینی موقعیت آن را آزمود؛ اگر فرض غلط بود، باید توضیح را عوض کرد. جملهٔ سوم یک مشکل واقعی و قابل‌حل را برطرف می‌کند. این تمرین دربارهٔ خوب یا بد بودن اشخاص نیست؛ دربارهٔ مفیدبودن توضیحی است که برای عملکرد خود می‌سازیم.
بعد از برد هم همان سؤال را بپرسید
ChessBase بخشی از گفت‌وگوی پتروسیان و اسپاسکی دربارهٔ خرافات را نیز نقل کرده است. لحن بعضی پاسخ‌ها شوخ است؛ لازم نیست هر حکایت را دستور تمرین تلقی کنیم. چیزی که برای بازیکن امروز قابل اجراست، جداکردن نتیجه از کیفیت تصمیم است.
پس از بازی بنویسید: «هدف پیش از بازی چه بود؟ کجا انجامش دادم؟ کجا فراموشش کردم؟» ممکن است برنده شده باشید اما تهدید مهمی را ندیده باشید. ممکن است باخته باشید اما در یک موقعیت دشوار تصمیم سنجیده‌ای گرفته باشید. یک نتیجه برای قضاوت دربارهٔ همهٔ عادت‌ها کافی نیست. یادداشت کوتاه و بررسی چند بازی، موضوع مشخص‌تری برای تمرین بعدی به شما می‌دهد.
منبع و مطالعهٔ بیشتر
نوشته‌های مرتبط
